Amagara y'ibihimba vy'irondoka ni kimwe mu bice bihambaye vy'amagara rusangi y'umuntu. Nk'uko ibindi bihimba vy'umubiri bikenera intungamubiri kugira bikore neza, n'ibihimba vy'irondoka birakeneye intungamubiri zitandukanye kugira bibungabungwe.
Abantu benshi baribaza bati: Mbega ni izihe mfungurwa umuntu akwiye gufungura kugira abungabunge amagara y'ibihimba vy'irondoka? Ni izihe vitamine n'imyunyu ngugu bifise uruhara muri ayo magara?
Muri iki kiganiro, turihweza uruhara rw'imfungurwa mu kubungabunga amagara y'ibihimba vy'irondoka, twisunze ibitabu vya Dr. Jorge D. Pamplona-Roger. Turaza kandi kubona ingene twoshira mu ngiro izo nyigisho dukoresheje imfungurwa zisanzwe ziboneka mu Burundi.
1. Inyigisho za Dr. Jorge Pamplona-Roger ku mfungurwa n'amagara y'irondoka
Dr. Jorge D. Pamplona-Roger, mu gitabu ciwe El poder medicinal de los alimentos , arashira ahabona uruhara rw'imfungurwa mu kubungabunga ibice bitandukanye vy'umubiri.
Mu gice ca 13 c'ico gitabu, citwa Alimentos para el aparato reproductor, arashira imbere ivyerekeye imfungurwa zijanye n'ibihimba vy'irondoka.
Iki gice kidufasha gutahura ko imfungurwa zitandukanye zifise intungamubiri zifasha umubiri muri rusangi, harimwo n'ibihimba vy'irondoka.
2. Ibiharage: Isoko ya proteyine n'icuma
Ibiharage ni kimwe mu bifungurwa bisanzwe kandi bihendutse biboneka mu Burundi.
Birimwo:
- Proteyine ziva mu bimera.
- Icuma (Fer).
- Fibre.
- Folate.
- Imyunyu ngugu itandukanye.
Icuma gifasha mu gukora amaraso, mu gihe folate ifise uruhara mu gushingwa kw'uturemangingo dushasha no mu gukora kwa ADN.
3. Imboga z'ibibabi bibisi: Intungamubiri zikenewe
Mu Burundi turafise imboga zitandukanye nka:
- Dodo.
- Isogo.
- Amashu.
- Epinari.
- Izindi mboga z'ibibabi bibisi.
Izo mboga zirimwo vitamine, folate, fibre n'ibindi bifasha umubiri. Folate ifise uruhara mu gushingwa kw'uturemangingo no mu gukora kwa ADN.
Ni vyiza gufungura imboga zitandukanye mu ndyo ya misi yose.
4. Imbuto: Isoko ya vitamine n'uburinzi bw'uturemangingo
Imbuto ni igice gihambaye c'indyo yuzuye. Mu Burundi turashobora kuronka:
- Amaronji.
- Amapapayi.
- Imineke.
- Amavoka.
- Imyembe.
- Inanasi.
Imbuto nyinshi zirimwo vitamine C, vitamine A, fibre n'ibindi bifasha umubiri.
Vitamine C ifasha mu gukingira uturemangingo ku ngaruka ziterwa n'ibintu bita oxidative stress, kandi ifasha umubiri gukoresha neza icuma kiri mu bifungurwa biva mu bimera.
5. Amafi n'indagara: Isoko ya proteyine n'ibindi vyubaka umubiri
Amafi n'indagara ni imfungurwa zifise akamaro mu ndyo yuzuye.
Birashobora gutanga:
- Proteyine.
- Vitamine B12.
- Vitamine D mu bwoko bumwe bumwe bw'amafi.
- Amavuta meza yo mu bwoko bwa Omega-3 mu mafi amwe.
Izo ntungamubiri zifasha mu bikorwa bitandukanye vy'umubiri, harimwo gukora kw'uturemangingo, imitsi n'ubwonko.
Mu Burundi, indagara n'amafi yo mu biyaga ni imfungurwa zishobora kwongerwa mu ndyo y'umuryango.
6. Amagi: Isoko y'intungamubiri nyinshi
Amagi arimwo:
- Proteyine.
- Vitamine B12.
- Selenium.
- Choline.
- Izindi ntungamubiri.
Izo ntungamubiri zifasha mu bikorwa bitandukanye vy'umubiri, harimwo gukura kw'uturemangingo no gukora neza kw'imikorere y'umubiri.
Amagi ashobora kuba igice c'indyo yuzuye, iyo ateguwe neza kandi akagaburirwa mu rugero rukwiye.
7. Ibinyampeke: Inguvu n'intungamubiri
Mu Burundi turafise ibinyampeke nka:
- Amasaka.
- Ibigori.
- Umuceri.
- Uburo.
- Ingano.
Ibinyampeke bitunganijwe neza kandi bitakuweko igishishwa cose birashobora gutanga fibre, vitamine zo mu bwoko bwa B n'imyunyu ngugu.
Fibre ifasha igogorwa ry'ibiribwa, mu gihe vitamine zo mu bwoko bwa B zigira uruhara mu guhindura ibifungurwa inguvu umubiri ukoresha.
8. Amazi meza: Ntuyibagire mu ndyo yawe
Amazi ni ngirakamaro ku buzima bw'umuntu. Afasha:
- Kugenzura ubushuhe bw'umubiri.
- Gutwara intungamubiri mu mubiri.
- Gufasha mu gusohora ibisigazwa umubiri udakeneye.
- Kubungabunga imikorere isanzwe y'ibihimba bitandukanye.
Ni vyiza kunywa amazi meza kandi ahagije hakurikijwe imyaka, ibikorwa umuntu akora n'uko ubushuhe buri.
9. Ni ibiki umuntu yokwirinda kugira abungabunge amagara?
A. Imfungurwa zitunganijwe cane
Kugabanya imfungurwa zirimwo isukari nyinshi, umunyu mwinshi n'amavuta atari meza bifasha kubungabunga amagara rusangi.
B. Kunywa amazi adatekanye
Amazi mabi ashobora gutera indwara zitandukanye. Ni ngombwa gukoresha amazi meza.
C. Gufata imiti ata mpanuro
Ntukwiye gukoresha imiti canke ingaburo z'inyongera utazi neza ibirimwo n'ingaruka zishobora kugira.
D. Kwirengagiza ibimenyetso vy'indwara
Ububabare, ihinduka ridasanzwe ry'imihango, canke ibindi bimenyetso bitamenyerewe birakwiye gusuzumwa n'abaganga.
10. Uko wotegura indyo yuzuye ukoresheje imfungurwa zo mu Burundi
Mu gitondo
- Igitoke canke umwumbati.
- Igi.
- Icamwa.
- Amazi meza.
Ku mutaga
- Umuceri canke ubugali.
- Ibiharage.
- Imboga za dodo canke amashu.
- Urubuto rumwe.
Mw'ijoro
- Ibigori canke ibiraya.
- Amafi canke indagara.
- Imboga.
- Amazi meza.
Iyi ni akarorero gusa. Indyo ikwiye guhinduka hakurikijwe imyaka, amagara y'umuntu, ivyo ashobora kuronka n'ivyo akeneye mu ntungamubiri.
11. Umwanzuro: Amagara meza atangurira ku mafunguro meza
Inyigisho ziri mu bitabu vya Dr. Jorge D. Pamplona-Roger zitwibutsa akamaro ko kwitwararika imfungurwa dufungura buri musi.
Ibiharage, imboga, imbuto, amafi, indagara, amagi n'ibinyampeke ni zimwe mu mfungurwa zishobora gufasha umubiri kuronka intungamubiri zikenewe.
Naho izo mfungurwa zidashobora gufatwa nk'imiti yihariye y'indwara z'ibihimba vy'irondoka, gufungura neza ni imwe mu nzira zo kubungabunga amagara rusangi.
Niwitwararika indyo yuzuye, amazi meza, isuku n'ugukurikiza impanuro z'abahinga mu vy'amagara.
Umubiri mwiza utangurira ku ndyo nziza!
AMASOKO Y'UBUSHAKASHATSI
El poder medicinal de los alimentos.
Raba igitabu n'amakuru yacoHealthy Diet – Inyigisho ku ndyo yuzuye, imboga, imbuto n'intungamubiri.
Soma amakuru ya WHOAmakuru y'ibitabu n'ibikorwa vy'uyu mwanditsi.
Raba bibliographie yiwe
No comments:
Post a Comment